Ён стаў кі­раў­ні­ком рэс­пуб­лі­кі ў 28 га­доў. Праз дзе­ся­ці­год­дзе "ла­пат­ная Бе­ла­русь" ужо ме­ла на­цы­я­наль­ны ўні­вер­сі­тэт, Ака­дэ­мію на­вук і раз­ві­тую гас­па­дар­ку.

Яго лёс — ці­ка­вы, су­пя­рэч­лі­вы і ўрэш­це тра­гіч­ны, мог бы стаць доб­рай ас­но­вай для се­ры­я­ла на сю­жэт з най­ноў­шай гіс­то­рыі, якія апош­ні час ста­ла мод­на зды­маць. За свае со­рак пяць ён зра­біў, як бы сён­ня ска­за­лі, бліс­ку­чую па­лі­тыч­ную кар'­е­ру, па­знаў усю сло­дыч і го­рыч ула­ды, ад­стой­ваў сваю па­зі­цыю і быў вы­му­ша­ны пад­па­рад­ка­вац­ца, ста­ра­ўся за­стац­ца на пла­ве і вы­жыць, ледзь не тра­піў пад страш­ную ма­шы­ну рэ­прэ­сій, але змог яе па­збег­нуць, сва­ёй ру­кой па­зба­віў­шы ся­бе жыц­ця... Аляк­сандр Ры­го­ра­віч Чар­вя­коў — пер­шы кі­раў­нік Са­вец­кай Бе­ла­ру­сі. Ча­ла­век, які ру­піў­ся за Бе­ла­русь, для яко­га Бе­ла­рус­кая рэс­пуб­лі­ка — толь­кі ство­ра­нае, но­вае дзяр­жаў­нае ўтва­рэн­не — не бы­ла пус­тым гу­кам ці па­лі­тыч­най гуль­нёй. Для яго БССР ста­ла, як бы сён­ня ска­за­лі, перс­пек­тыў­ным пра­ек­там, на рэа­лі­за­цыю яко­га ён тра­ціў увесь ім­пэт і сі­лы і які ўжо праз не­каль­кі га­доў па­спя­хо­ва спраў­дзіў­ся. Ме­на­ві­та пры Чар­вя­ко­ве бе­ла­ру­сы ўпер­шы­ню зра­зу­ме­лі, на спра­ве ад­чу­лі, што "людзь­мі звац­ца" — не ня­збыт­ная ма­ра, а за­кон­нае, ча­ла­ве­чае пра­ва — і за ад­но толь­кі гэ­та ра­зу­мен­не мы, на­шчад­кі пер­шых гра­ма­дзян БССР, па­він­ны быць яму ўдзяч­ныя...

 

Рэ­ва­лю­цыя як лёс

Шлях Аляк­санд­ра Чар­вя­ко­ва на вяр­шы­ню са­вец­кай ула­ды мож­на на­зваць ты­по­вым для та­го ча­су. Па­хо­джан­не — са­мае што ні ёсць ся­лян­ска-пра­ле­тар­скае: дзед — пры­гон­ны ткач у па­на ў Ду­ко­ры Ігу­мен­ска­га па­ве­та (там, у вёс­цы Ду­кор­ка на сён­няш­няй Пу­ха­віч­чы­не, у 1892 го­дзе і на­ра­дзіў­ся бу­ду­чы па­лі­тык), баць­ка — ма­лод­шы з бра­тоў, не прэ­тэн­да­ваў на тры дзе­ся­ці­ны зям­лі, па­кі­ну­тыя ў спад­чы­ну на ўсіх, і пад­аў­ся ў по­шу­ках леп­шай до­лі ў го­рад. Сы­ну ён па­ста­ра­ўся даць аду­ка­цыю: Аляк­сандр скон­чыў цар­коў­на­пры­ход­скую шко­лу, а пас­ля га­рад­ское ву­чы­лі­шча. У сям­нац­цаць га­доў ён вы­тры­маў эк­за­мен на зван­не на­род­на­га на­стаў­ні­ка і на­кі­ра­ваў­ся ву­чыць вяс­ко­вых дзя­цей у Трок­скім па­ве­це пад Віль­няй. Там вы­ра­шыў стаць на­стаў­ні­кам дып­ла­ма­ва­ным, па­сту­піў у Ві­лен­скі на­стаў­ніц­кі ін­сты­тут і па­спя­хо­ва яго скон­чыў. І ву­чыў бы ён дзя­цей яшчэ доў­гія га­ды, але... На два­рэ быў 1915 год.

Двац­ца­ці­трох­га­до­ва­га Чар­вя­ко­ва ма­бі­лі­за­ва­лі, але, уліч­ва­ю­чы яго аду­ка­цыю, на­кі­ра­ва­лі ў шко­лу пра­пар­шчы­каў. Ён яе па­спя­хо­ва скон­чыў, слу­жыў у роз­ных час­цях. І тут у яго бія­гра­фіі ад­бы­ла­ся, на пер­шы по­гляд, ня­знач­ная па­дзея, але гэ­та ме­на­ві­та тое, лё­са­вы­зна­чаль­нае, што лю­дзі на­зы­ва­юць "апы­нуц­ца ў пэў­ным мес­цы ў пэў­ны час". Ма­ла­ды пра­пар­шчык атры­маў на­кі­ра­ван­не ў Пе­цяр­бург, дзе па­ві­нен быў прай­сці курс у ку­ля­мёт­най шко­ле. І тра­піў у го­рад аку­рат 28 лю­та­га 1917-га — Лю­таў­ская рэ­ва­лю­цыя бы­ла ў раз­га­ры. Ка­ра­цей, і пра шко­лу, і пра фронт хло­пец, які яшчэ з ча­соў на­стаў­ніц­ка­га ін­сты­ту­та спа­чу­ваў рэ­ва­лю­цый­ным ідэ­ям, за­быў­ся і кі­нуў­ся ў но­вую бур­лі­вую сты­хію, што ві­ра­ва­ла ва­кол. Ві­ра­ла­ва — і за­цяг­ну­ла. У маі 1917-га ён ус­ту­піў у пар­тыю баль­ша­ві­коў і пры­няў ак­тыў­ны ўдзел у лі­пень­скіх па­дзе­ях у Пет­ра­гра­дзе.

"Ме­на­ві­та та­ды ад­бы­ло­ся аса­біс­тае зна­ём­ства Аляк­санд­ра Чар­вя­ко­ва з тым ча­ла­ве­кам, які доў­гія га­ды бу­дзе яго сяб­рам і ад­на­дум­цам і які ў рэш­це рэшт са­мым ра­ка­вым чы­нам паў­плы­вае на яго лёс, — з Іо­сі­фам Ста­лі­ным, — рас­каз­вае за­гад­чык ад­дзе­ла на­вей­шай гіс­то­рыі Бе­ла­ру­сі Ін­сты­ту­та гіс­то­рыі На­цы­я­наль­най ака­дэ­міі на­вук кан­ды­дат гіс­та­рыч­ных на­вук Сяр­гей Трац­цяк. — Ад­на­ча­со­ва па рэ­ка­мен­да­цыі Зміт­ра Жы­лу­но­ві­ча пра­пар­шчык Чар­вя­коў ста­но­віц­ца сяб­рам На­рвскай ар­га­ні­за­цыі Бе­ла­рус­кай са­цы­я­ліс­тыч­най гра­ма­ды і пры­мае са­мы ак­тыў­ны ўдзел у ства­рэн­ні на яе ба­зе Бе­ла­рус­кай са­цы­ял-дэ­ма­кра­тыч­най ра­бо­чай пар­тыі — бе­ла­рус­кай сек­цыі пар­тыі баль­ша­ві­коў у Пет­ра­гра­дзе. Во­сен­ню 1917 го­да Чар­вя­коў у скла­дзе Бе­ла­рус­ка­га бе­жан­ска­га ка­мі­тэ­та не толь­кі да­па­ма­гае зем­ля­кам, якія ўцяк­лі ад жа­хаў вай­ны, але і тлу­ма­чыць ім, ча­му так важ­на за­па­ліць па­жар рэ­ва­лю­цыі".

Як па­сла­нец бе­ла­ру­саў-баль­ша­ві­коў Пет­ра­гра­да ў снеж­ні 1917-га Чар­вя­коў пры­няў удзел у Пер­шым Усе­бе­ла­рус­кім з'ез­дзе ў Мін­ску. Тут бу­дзе да­рэ­чы за­ўва­жыць, што та­ды ён ра­зам з Жы­лу­но­ві­чам і Кно­ры­ным вы­сту­паў су­праць раз­го­ну з'ез­да, мяр­ку­ю­чы, што ўсім па­лі­тыч­ным плы­ням мож­на да­мо­віц­ца.

Імк­лі­вы ўзлёт

Ак­тыў­на­га аду­ка­ва­на­га ма­ла­до­га ча­ла­ве­ка за­ўва­жы­лі, і пас­ля каст­рыч­ніц­кіх па­дзей, ужо ў лю­тым 1918 го­да, ён быў пры­зна­ча­ны на па­са­ду ка­мі­са­ра па бе­ла­рус­кіх спра­вах пры На­род­ным ка­мі­са­ры­я­це па спра­вах на­цы­я­наль­нас­цей РСФСР. Ле­там 1918-га быў у па­рад­ку пар­тый­най ма­бі­лі­за­цыі пры­зна­ча­ны ка­мі­са­рам ад­ной з чыр­во­ных ды­ві­зій, але ка­мі­сар­ская кар'­е­ра не за­да­ла­ся: па да­ро­зе да мес­ца служ­бы цяг­нік па­цяр­пеў кру­шэн­не і Чар­вя­ко­ва вы­зва­лі­лі ад па­са­ды "з-за атры­ма­ных уда­раў". Але без спра­вы ён не за­стаў­ся: атры­маў мес­ца за­гад­чы­ка куль­тур­на-асвет­ніц­ка­га ад­дзе­ла ва Усе­ра­сій­скім бю­ро ва­ен­ных ка­мі­са­раў пры УЦВК, пры гэ­тым за­ста­ю­чы­ся чле­нам Цэнт­раль­на­га бю­ро бе­ла­рус­кіх ка­му­ніс­тыч­ных сек­цый пры ЦК РКП(б).

Не дзіў­на, што ка­лі ў Маск­ве пры­ня­лі ра­шэн­не аб ства­рэн­ні не­за­леж­най Са­цы­я­ліс­тыч­най Са­вец­кай Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­ру­сі, зга­да­лі і пра Чар­вя­ко­ва — пра­ве­ра­на­га та­ва­ры­ша, пе­ра­ка­на­на­га ка­му­ніс­та, які, сам бе­ла­рус, бу­дзе там за свай­го, але не збо­чыць з лі­ніі пар­тыі. Аляк­сандр Ры­го­ра­віч у якас­ці чле­на Ча­со­ва­га ра­бот­ні­ча-ся­лян­ска­га ўра­да на­васт­во­ра­най рэс­пуб­лі­кі ста­віць под­піс на ма­ні­фес­це аб яе ства­рэн­ні і ста­но­віц­ца на­род­ным ка­мі­са­рам асве­ты (як на сён­ня — мі­ніст­рам аду­ка­цыі).

Як вя­до­ма, ССРБ у вер­сіі сту­дзе­ня 1919 го­да пра­іс­на­ва­ла ня­доў­га: у хут­кім ча­се бы­ла ство­ра­на ССР Літ­вы і Бе­ла­ру­сі, у кі­раў­ніц­тве якой не бы­ло ні­вод­на­га бе­ла­ру­са. Чар­вя­коў за­стаў­ся на па­са­дзе на­мес­ні­ка ка­мі­са­ра асве­ты Літ­бел. Рэс­пуб­лі­ка сцяк­ла кры­вёю ў ба­раць­бе з поль­скі­мі ін­тэр­вен­та­мі. Пас­ля па­дзен­ня 9 жніў­ня 1919 го­да Мін­ска, пе­ра­ехаў­шы ў Сма­ленск, Аляк­сандр Ры­го­ра­віч стаў пра­ца­ваць у шта­бе За­ход­ня­га фрон­ту на па­са­дах, звя­за­ных з асве­тай і ідэа­ло­гі­яй, — ка­ра­цей, пад­трым­лі­ваў ба­я­вы дух чыр­во­на­ар­мей­цаў.

Пас­ля вы­зва­лен­ня 11 лі­пе­ня 1920 го­да Мін­ска ад па­ля­каў кар'­е­ра Аляк­санд­ра Чар­вя­ко­ва па­не­сла­ся ўга­ру з ша­лё­най на­ват па тым ча­се хут­ка­сцю: спа­чат­ку стар­шы­ня Мінск­ага гу­берн­ска­га, а пас­ля Бе­ла­рус­ка­га рэ­ва­лю­цый­на­га ка­мі­тэ­та — ор­га­на, на які бы­ло ўскла­дзе­на ад­наў­лен­не са­вец­кай ула­ды на вы­зва­ле­ных тэ­ры­то­ры­ях Бе­ла­ру­сі. 31 лі­пе­ня 1920 го­да Чар­вя­коў ура­чыс­та аб­вя­шчае ад­наў­лен­не дзяр­жаў­нас­ці ССРБ. А 18 снеж­ня 1920 го­да на ІІ з'ез­дзе Са­ве­таў Бе­ла­ру­сі Аляк­сандр Ры­го­ра­віч Чар­вя­коў быў абра­ны стар­шы­нёй ЦВК і СНК ССРБ (пар­ла­мен­та і ўра­да юры­дыч­на су­ве­рэн­най на той час рэс­пуб­лі­кі). Яму бы­ло 28 га­доў.

Чытаць далей на сайце рэдакцыі РВУ “Выдавецкі дом “Звязда”